Sokak Hakkı İstemek Suç mu? Tehdit, Haraç ve Yağmanın Cezası 15 Yıla Kadar Hapis

0

BEĞENDİM

0

Kamyon sokağın başında duruyor; ekip ışıkları kuruyor, figüranlar sırasını bekliyor. Derken üç dört kişi yaklaşıyor: “Burası bizim mahalle. Çekim yapacaksanız sokak hakkını ödeyeceksiniz.” Para verilmeyince ses yükseliyor, ardından o cümle geliyor: “Ödemezseniz yaşatmayız.” Basına yansıyan bilgilere göre İstanbul’da bir dizi setinde tam olarak buna benzer bir olay yaşandı ve dört şüpheli yakalandı.

Peki sokak hakkı istemek suç mu? Kısa cevap: Kanunda sokakta çalışan birinden “mahalle payı”, “sokak hakkı” ya da “koruma parası” alınmasına dayanak olan bir hüküm yok. Bu para tehditle isteniyorsa konu Türk Ceza Kanunu’ndaki tehdit ve yağma suçlarına giriyor; birden fazla kişiyle, iş yerinde ya da gece istenmesi cezayı 15 yıla kadar hapse çıkarabiliyor. Aşağıda hangi durumda hangi maddenin gündeme geldiğini ve böyle bir taleple karşılaştığınızda ne yapabileceğinizi anlatıyoruz.

“Sokak hakkı” diye bir hak var mı?

Hayır. Bir sokakta film çekmek, inşaat yapmak, eşya taşımak ya da tezgâh açmak için izin gerekiyorsa bu izin resmî kurumlardan alınır; ücret ya da harç varsa makbuzla ilgili kuruma ödenir. Mahallede yaşayan bir kişiye ya da gruba para ödemek bu iznin parçası değildir. Kanunun güncel metninde “sokak hakkı” adıyla bir alacak ya da ödeme yükümlülüğü yer almıyor.

Bu nedenle böyle bir talep hukuken “bağış isteme” ile “zorla para alma” arasında bir yerde durur. Çizgiyi belirleyen şey, isteğin nasıl yapıldığıdır:

• Kibarca istenip “vermem” cevabıyla kapanan bir talep tek başına ceza gerektirmeyebilir.
• “Vermezseniz zarar görürsünüz” gibi bir tehditle desteklenen talep ise tehdit, şantaj ya da yağma suçlarını gündeme getirir.

Tehdit ederek para istemenin cezası: TCK 106 ve 148

Türk Ceza Kanunu iki temel ihtimali ayrı düzenliyor.

Para istenmeden yapılan tehdit (TCK 106): Bir başkasını hayatına ya da vücut dokunulmazlığına saldırı yapacağını söyleyerek tehdit eden kişiye 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezası verilir. Tehdit silahla, kimliği gizlenerek, birden fazla kişi tarafından birlikte ya da var olan veya var sayılan suç örgütünün korkutucu gücünden yararlanılarak yapılırsa ceza 2 yıldan 7 yıla kadar hapse çıkar.

Tehditle para almak (TCK 148, yağma): Hayata, vücut dokunulmazlığına ya da malvarlığına büyük zarar verileceğini söyleyerek veya cebir kullanarak bir malı teslim etmeye zorlayan kişiye 6 yıldan 10 yıla kadar hapis cezası verilir. Para da bu maddedeki “mal” kapsamındadır.

Nitelikli yağma (TCK 149): Yağma aşağıdaki hallerden biriyle işlenirse ceza 10 yıldan 15 yıla kadar hapis olur:

• Silahla ya da kişinin kendini tanınmayacak hale koymasıyla,
• Birden fazla kişi tarafından birlikte,
• Yol kesilerek ya da konutta, iş yerinde veya bunların eklentilerinde,
• Var olan veya var sayılan suç örgütlerinin korkutucu gücünden yararlanılarak ya da suç örgütüne yarar sağlamak amacıyla,
• Gece vaktinde.

Bir grubun gelip “sokak hakkı” adı altında ölüm tehdidiyle para istemesi, bu nitelikli hallerden birkaçını aynı anda karşılayabilir. Hangi maddenin uygulanacağı somut olaya göre değerlendirilir.

Para verilmediyse de suç oluşur mu?

Evet. Para teslim edilmemiş olsa bile tehdit cümlesi kurulduğu anda tehdit suçu oluşmuş olur. Yağma açısından ise TCK 35’teki teşebbüs hükmü devreye girer: Fail suçu işlemeye başlayıp elinde olmayan nedenlerle tamamlayamazsa, örneğin polis yetiştiği için parayı alamazsa, yağmaya teşebbüsten sorumlu tutulur. Bu durumda verilecek ceza dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir; yani teşebbüs cezasız kalmaz.

Uygulamada para alınmadan yakalanan şüpheliler için savcılığın hem tehdit hem yağmaya teşebbüs ihtimalini birlikte değerlendirmesi beklenebilir. Hangisinin uygulanacağını delillere bakarak mahkeme belirler.

Şantaj ve mala zarar verme ne zaman gündeme gelir?

Her para talebi hayata yönelik bir tehditle yapılmaz. “Ödemezseniz çekimi engelleriz, şikâyet eder iznini iptal ettiririz” gibi bir baskı da olabilir. Bir kimseyi, yapacağı ya da yapmayacağı bir şeyden bahisle haksız çıkar sağlamaya zorlamak TCK 107’deki şantaj suçudur; cezası 1 yıldan 3 yıla kadar hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezasıdır.

Para verilmediği için ekipmana, araca ya da dükkâna zarar verilirse ayrıca mala zarar verme (TCK 151) söz konusu olur: 4 aydan 3 yıla kadar hapis ya da adli para cezası. Tehdit amacıyla birini yaralamak ya da mala zarar vermek halinde TCK 106/3 gereği bu suçlardan da ayrıca ceza verilir.

“Ben alacağımı istedim” savunması işe yarar mı?

TCK 150/1, kişinin bir hukuki ilişkiye dayanan alacağını tahsil etmek için tehdit ya da cebir kullanması halinde yağma yerine yalnızca tehdit veya kasten yaralama hükümlerinin uygulanacağını söylüyor. Bu indirimli hüküm, örneğin ödenmeyen bir iş bedelini zorla tahsil etmeye çalışan kişi için tartışılır.

“Sokak hakkı” ise ortada bir sözleşme, iş ya da borç olmadan talep edildiği için bu hükmün uygulanma ihtimali düşük görünüyor. Ayrıca alınan paranın değeri azsa TCK 150/2 gereği ceza üçte birden yarıya kadar indirilebilir; ancak bu takdir de mahkemeye aittir.

Şikâyet, uzlaşma ve etkin pişmanlık

• Şikâyet şart mı? Hayata ya da vücut dokunulmazlığına yönelik tehdit ve yağma şikâyete bağlı değil. Kolluk ya da savcılık olayı öğrendiğinde kendiliğinden soruşturma başlatır; mağdurun vazgeçmesi soruşturmayı durdurmaz.
• Malvarlığına yönelik tehdit: “Arabanı yakarız” gibi yalnızca mala yönelik tehdit şikâyete bağlıdır (TCK 106/1 son cümle). Şikâyet süresi, failin öğrenildiği tarihten itibaren 6 aydır (TCK 73).
• Uzlaşma: CMK 253’e göre TCK 106’nın birinci fıkrasındaki basit tehdit uzlaşmaya tabidir. Yağma ve nitelikli tehdit ise uzlaşma listesinde yer almıyor.
• Etkin pişmanlık: Yağma failinin, kovuşturma başlamadan önce pişmanlık gösterip zararı tamamen gidermesi halinde cezada yarıya kadar, kovuşturma başladıktan sonra ama hükümden önce giderirse üçte bire kadar indirim yapılır (TCK 168/3).

Sokak hakkı istenirse ne yapmalısınız?

1. Tartışmaya girmeyin. Karşınızdakiler kalabalıksa ya da silah görüyorsanız kendinizi ve ekibinizi riske atmayın.
2. 112’yi arayın. Tehdit sürüyorsa ya da ekip çalışmaya devam edemiyorsa beklemeden kolluğa haber verin.
3. Kayıt ve delil toplayın. Güvenli olduğu ölçüde görüntü, ses kaydı, araç plakası, saat ve yer bilgisini not edin. Tanıkların iletişim bilgilerini alın.
4. Parayı ödediyseniz bunu gizlemeyin. Para vermek sizi suçlu yapmaz; tutarı, kime ve nasıl verildiğini ifadenizde anlatın.
5. Suç duyurusunda bulunun. En yakın karakola ya da doğrudan Cumhuriyet Başsavcılığına başvurabilirsiniz. İş yeri adına başvuru yapılıyorsa şirket yetkilisi de mağdur sıfatıyla ifade verebilir.
6. Tekrarlanırsa yeniden bildirin. Aynı grubun başka iş yerlerinden de para istediğini biliyorsanız bunu ifadenize ekleyin; örgütlü hareket şüphesi cezayı ağırlaştıran bir unsur.

Kararlara itiraz süreleri ve merciler tek yerde: İtiraz Süreleri Rehberi‘ne göz atın.

Sık Sorulan Sorular

Sokak hakkı istemek suç mu?

Kanunda “sokak hakkı” adıyla bir ödeme yükümlülüğü yok. Para tehditle isteniyorsa tehdit (TCK 106) ya da yağma (TCK 148-149) suçu gündeme gelir.

Haraç istemenin cezası kaç yıl?

Tehditle para alınırsa yağmanın cezası 6-10 yıl hapis; birden fazla kişiyle, iş yerinde, gece ya da silahla işlenirse 10-15 yıl hapistir. Para alınamadıysa teşebbüs hükümleriyle indirimli ceza verilir.

Sokak hakkını ödemek zorunda mıyım?

Hayır. Resmî izinler ve harçlar ilgili kuruma makbuz karşılığı ödenir. Mahalledeki kişilere ödeme yapma yükümlülüğünüz yok.

Para verdim, ben de ceza alır mıyım?

Tehdit altında para veren kişi suçun mağdurudur; kanunda bunu cezalandıran bir hüküm yok. Olayı kolluğa bildirmeniz yeterli.

Tehdit şikâyetinden vazgeçilirse dava düşer mi?

Hayata yönelik tehdit ve yağma şikâyete bağlı olmadığı için vazgeçme soruşturmayı durdurmaz. Yalnızca mala yönelik basit tehditte şikâyetten vazgeçme sonuç doğurur.

Kısaca

• Kanunda “sokak hakkı” diye bir alacak ya da ödeme yükümlülüğü yer almıyor.
• Hayata yönelik tehdit: 6 ay-2 yıl; grupla ya da silahla yapılırsa 2-7 yıl hapis.
• Tehditle para almak yağma: 6-10 yıl; grupla, iş yerinde, gece ya da silahla 10-15 yıl hapis.
• Para alınamasa bile yağmaya teşebbüsten ceza verilebilir.
• Yağma ve hayata yönelik tehdit şikâyete bağlı değil, uzlaşma yok.
• Böyle bir talepte tartışmayın, delil toplayın, 112’yi arayın.

Bu içerik 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 35, 73, 106, 107, 148, 149, 150, 151 ve 168. maddeleri ile 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 253. maddesine dayanır ve genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Olaya ilişkin bilgiler basına yansıyan haberlere dayanmaktadır. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.

İlgili Yazılar

• Değnekçiye Park Parası Vermek Zorunda mısınız? Değnekçiliğin Cezası 2 Yıla Kadar Hapis
• Savcılığa Suç Duyurusu Nasıl Yapılır? Dilekçe Örneği, Sonrası ve Takipsizliğe İtiraz
• Mala Zarar Verme Suçu: Cezası Ne Kadar, Para Cezası, Şikâyet Süresi ve Uzlaşma
• Kasten Yaralama Cezası: Basit Yaralama, Şikâyet Süresi ve Uzlaşma

Kaynaklar

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (md. 35, 73, 106, 107, 148, 149, 150, 151, 168): Mevzuat Bilgi Sistemi
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (md. 253): Mevzuat Bilgi Sistemi