Ücretsiz Avukat Nasıl Alınır? Baro Avukatı, Mahkemeden Adli Yardım ve 5 Yıl Kuralı

0

BEĞENDİM

0

Elinizde karakoldan gelen bir çağrı kâğıdı ya da mahkemeden bir tebligat var. Bir avukatla konuşmanız gerektiğini biliyorsunuz ama aklınızdaki ilk soru şu: Bu parayı nereden bulacağım?

Peki ücretsiz avukat nasıl alınır? Türkiye’de bunun tek bir yolu yok; üç ayrı kapı var. Ceza soruşturmasında şüpheli ya da mağdursanız baro size avukat görevlendiriyor. Hukuk davası ya da icra takibinde mahkemeden “adli yardım” istiyorsunuz. Henüz dava aşamasına gelmediyseniz baronun adli yardım bürosuna başvuruyorsunuz. Hangisinin size uyduğunu ve başvurunun nasıl yapıldığını aşağıda madde madde anlatıyoruz.

Ceza soruşturmasında: Şüpheliye baro avukatı

İfadeye çağrıldıysanız ya da gözaltına alındıysanız avukat yardımından yararlanma hakkınız var. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 147. maddesi, ifade alınmadan önce bu hakkın size bildirilmesini zorunlu tutuyor. Avukat tutacak durumda değilseniz ve istiyorsanız, baro bir avukat görevlendiriyor.

CMK 150 bu görevlendirmeyi iki ayrı duruma bağlıyor:

• İsteğe bağlı: “Avukat seçebilecek durumda değilim, avukat istiyorum” demeniz yeterli (CMK 150/1). Kanun burada gelir belgesi değil, sizin beyanınızı ve talebinizi arıyor.
• İsteğiniz aranmadan: Avukatınız yoksa ve şüpheli çocuk (18 yaşından küçük), kendini savunamayacak derecede malul ya da sağır ve dilsizse avukat kendiliğinden görevlendiriliyor (CMK 150/2).
• Ağır suçlar: Yüklenen suçun cezasının alt sınırı 5 yıldan fazla hapis ise de istem aranmıyor; ifadeniz avukat olmadan alınmamalı (CMK 150/3).

Uygulamada bu avukatlara “CMK avukatı” ya da “zorunlu müdafi” deniyor. Avukatı siz seçmiyorsunuz; baro görevlendiriyor. Birden fazla baronun bulunduğu illerde yargı mercilerinin talebiyle yapılan görevlendirmeler, Türkiye Barolar Birliğinin elektronik sistemi üzerinden o ildeki avukatlar arasında eşitlik gözetilerek yapılıyor (1136 sayılı Avukatlık Kanunu md. 177).

Mağdursanız: Size de avukat atanabilir

Ücretsiz avukat sadece şüpheliye verilmiyor. Bazı suçlarda mağdur da baro avukatı isteyebiliyor. CMK 234 ve CMK 239‘a göre vekiliniz yoksa şu suçlarda baronun size avukat görevlendirmesini talep edebilirsiniz:

• Cinsel saldırı ve çocukların cinsel istismarı,
• Israrlı takip,
• Kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet,
• Cezasının alt sınırı 5 yıldan fazla hapis olan diğer suçlar.

Mağdur 18 yaşından küçükse, sağır ve dilsizse ya da derdini anlatamayacak derecede malulse avukat için talep bile beklenmiyor (CMK 234/2). Bu haklar mağdura anlatılmak ve tutanağa yazılmak zorunda (CMK 234/3). Karakolda ya da savcılıkta size söylenmediyse siz sorabilirsiniz.

Hukuk davası ve icra takibinde: Mahkemeden adli yardım

Boşanma, alacak, tahliye, iş davası ya da bir icra takibi söz konusuysa yol farklı. Burada başvuru baroya değil, davaya bakacak mahkemeye yapılıyor. İcra takiplerinde ise takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine (Hukuk Muhakemeleri Kanunu, HMK md. 336/1).

HMK 334‘e göre adli yardımdan yararlanmak için iki şart var:

1. Kendinizin ve ailenizin geçimini önemli ölçüde zora sokmadan yargılama giderlerini kısmen ya da tamamen ödeyemiyor olmanız,
2. Talebinizin açıkça dayanaktan yoksun olmaması.

Adli yardım kararı verilirse HMK 335 size şunları sağlıyor: harç ve masraflardan geçici muafiyet, teminat göstermeme, dava giderlerinin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi ve gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat. Mahkeme bunların sadece bir kısmına da karar verebiliyor. Adli yardım hüküm kesinleşene kadar sürüyor; ancak talepten önce yaptığınız masrafları kapsamıyor (HMK 337/3).

İdari davalarda da (ör. bir idari işlemin iptali) aynı kurallar geçerli; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 31. maddesi adli yardım konusunda HMK’ya gönderme yapıyor.

Dava öncesinde: Baronun adli yardım bürosu

Henüz dava açmadıysanız ya da bir dilekçe, ihtarname gibi konularda desteğe ihtiyacınız varsa baronun adli yardım bürosuna gidebilirsiniz. Avukatlık Kanunu’nun 176. maddesi adli yardımı, avukatlık ücretini ve yargılama giderlerini karşılayamayanlara avukatlık hizmeti sağlanması olarak tanımlıyor.

• Büro baro merkezinde kuruluyor; baro, avukat sayısı beşten fazla olan diğer yargı çevrelerinde de bir temsilci görevlendirebiliyor (md. 177).
• Başvuruda talebinizde haklı olduğunuzu delillerle göstermeniz gerekiyor (md. 178).
• Talep kabul edilirse büro bir ya da birkaç avukatı görevlendiriyor. Avukat, siz istenen belge ve bilgileri vermezseniz ya da vekâletname vermekten kaçınırsanız görevden çıkabiliyor (md. 179).
• Talebiniz reddedilirse yazılı ya da sözlü olarak baro başkanına başvurabiliyorsunuz; başkanın kararı kesin (md. 178).

Hangi gelir belgelerinin istendiği barodan baroya değişebiliyor. Başvurmadan önce baronuzu aramanız zaman kazandırır.

Gerçekten ücretsiz mi? Davayı kaybederseniz ne olur?

Burada ayrım önemli. Hukuk davasında adli yardımla görevlendirilen avukatın ücreti yargılama gideri olarak Hazineden ödeniyor (HMK 340). Ancak ertelenen giderler ve Devletin ödediği avanslar, dava sonunda haksız çıkan taraftan tahsil ediliyor (HMK 339/1). Yani davayı kaybederseniz bu masraflar sizden istenebilir.

• Mahkeme bu durumda giderlerin en çok 1 yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödenmesine karar verebiliyor.
• Tahsilin sizi mağdur edeceği açıkça anlaşılırsa mahkeme giderlerin tamamından ya da bir kısmından sizi muaf tutabiliyor (HMK 339/2).
• Mali durumunuz hakkında kasten ya da ağır kusurla yanlış bilgi verdiyseniz veya sonradan durumunuz yeterince düzeldiyse adli yardım kaldırılıyor (HMK 338).

Ceza davasında ise kural şöyle: Mahkûmiyet hâlinde, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasında ve cezanın ertelenmesinde bütün yargılama giderleri sanığa yükleniyor (CMK 325). Uygulamada baroya ödenen zorunlu müdafi ücreti de bu giderler arasında hesaba katılabiliyor. Beraat ederseniz bu giderler size yüklenmiyor.

Adli yardım talebi reddedilirse

Mahkeme adli yardım talebinizi reddederse karar tebliğden itibaren 2 hafta içinde, kararı veren mahkemeye dilekçe vererek itiraz edebilirsiniz. İtirazı başka bir daire ya da en yakın aynı türden mahkeme inceliyor ve verilen karar kesin (HMK 337/2). Ret kararında, sunduğunuz belgelerin neden kabul edilmediği açıkça yazılmak zorunda.

Ret kesinleşse bile kapı kapanmıyor: Ödeme gücünüzde sonradan ciddi bir azalma olursa yeniden talepte bulunabiliyorsunuz.

Başvururken ne yapmalısınız?

1. Hangi kapıya gideceğinizi belirleyin. Şüpheli ya da mağdursanız savcılıkta veya karakolda doğrudan avukat isteyin. Dava açacaksanız ya da size dava açıldıysa mahkemeye adli yardım talebi verin. Dava öncesi destek için baroya gidin.
2. İfade öncesi talebinizi açıkça söyleyin. “Avukat tutacak durumum yok, baro avukatı istiyorum” cümlesinin tutanağa geçtiğinden emin olun.
3. Mali durumunuzu belgeleyin. HMK 336/2’ye göre mahkemeye iddianızın özetini, delillerinizi ve giderleri karşılayamadığınızı gösteren belgeleri sunmanız gerekiyor. Gelir, kira, bakmakla yükümlü olduğunuz kişiler gibi bilgileri eksiksiz yazın.
4. Harç ödemeyin. Adli yardım talebine ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaf (HMK 336/4).
5. Süreleri kaçırmayın. Kanunda, adli yardım talebinin dava ya da itiraz sürelerini durdurduğuna dair genel bir hüküm yok. Süre dolmak üzereyse işlemi zamanında yapın, adli yardımı da aynı dilekçede ya da hemen ardından isteyin.
6. Avukatınızla iletişimi koparmayın. İstenen belgeleri vermezseniz görevlendirilen avukatın yükümlülüğü sona erebiliyor.

Kararlara itiraz süreleri ve merciler tek yerde: İtiraz Süreleri Rehberi‘ne göz atın.

Sık Sorulan Sorular

Ücretsiz avukat için nereye başvurulur?

Ceza soruşturmasında savcılık ya da kolluk baroya bildirir; sizin talep etmeniz yeterli. Hukuk davası ve icra takibinde davaya bakan mahkemeye, dava öncesi destek için baronun adli yardım bürosuna başvurulur.

CMK avukatı için para ödenir mi?

Görevlendirme için sizden ücret istenmez. Ancak mahkûmiyet, erteleme ya da hükmün açıklanmasının geri bırakılması hâlinde yargılama giderleri sanığa yüklenir (CMK 325); uygulamada müdafi ücreti de bunlar arasında sayılabiliyor.

Boşanma davası için ücretsiz avukat alınabilir mi?

Evet. Boşanma bir hukuk davası olduğu için HMK 334 vd. kapsamında mahkemeden adli yardım istenebilir. Mahkeme, ödeme gücünüzün olmadığına ve talebinizin açıkça dayanaksız olmadığına kanaat getirirse avukat da görevlendirilebilir.

Adli yardım talebi reddedilirse ne yapılır?

Tebliğden itibaren 2 hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçeyle itiraz edilir; itiraz üzerine verilen karar kesindir. Baronun adli yardım bürosu reddederse baro başkanına başvurulur.

Kısaca

• Şüpheli ya da sanıksanız ve avukat tutamıyorsanız, istemeniz hâlinde baro avukat görevlendirir (CMK 150/1).
• Çocuklara, kendini savunamayacak durumdakilere ve alt sınırı 5 yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda istem aranmadan avukat atanır.
• Bazı ağır suçların mağdurları da baro avukatı isteyebilir (CMK 234, 239).
• Hukuk davası ve icra takibinde adli yardım mahkemeden istenir; ret kararına 2 hafta içinde itiraz edilir.
• Avukat ücreti Hazineden ödenir; davayı kaybederseniz giderler sizden istenebilir, mahkeme taksit ya da muafiyet verebilir.

Bu içerik 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 147, 150, 234, 239 ve 325. maddeleri, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334-340. maddeleri, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu’nun 176-179. maddeleri ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 31. maddesinin güncel metnine dayanır ve genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut durumunuz için baronuzun adli yardım bürosuna danışmanız önerilir.

İlgili Yazılar

• İfadeye Çağrıldım, Gitmezsem Ne Olur? Zorla Getirme, Susma Hakkı ve Avukatsız İfade
• Savcılığa Suç Duyurusu Nasıl Yapılır? Dilekçe Örneği, Sonrası ve Takipsizliğe İtiraz
• Polis Telefonuma Bakabilir mi? Şifre Vermek Zorunlu mu, El Konulursa Ne Olur?
• Yeni Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi Yayımlandı: Danışma 5.500 TL, Asliye Mahkemesi 62.000 TL, Kaybeden Ne Öder?

Kaynaklar

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (md. 147, 150, 234, 239, 325): mevzuat.gov.tr
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (md. 334-340): mevzuat.gov.tr
• 1136 sayılı Avukatlık Kanunu (md. 176-179): mevzuat.gov.tr
• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (md. 31): mevzuat.gov.tr