Babanızın cenazesinden birkaç hafta sonra tapu müdürlüğüne gidiyorsunuz. Aile evinin, babanızın ölümünden iki yıl önce kardeşinize “satıldığını” öğreniyorsunuz. Kâğıtta bir satış bedeli yazıyor, ama o paranın el değiştirdiğini kimse hatırlamıyor.
Peki mirastan mal kaçırma durumunda ne yapılabilir? Kısa cevap: Devrin gerçekte nasıl yapıldığına göre iki ayrı yol var. Satış görünümlü bir bağışsa “muris muvazaası” nedeniyle tapu iptal davası, açıkça yapılmış bir bağışsa saklı payı korumak için tenkis davası gündeme gelir. Bu hafta köklü bir giyim markasının sahibi ailedeki miras uyuşmazlığının basına yansımasıyla bu soru yeniden çok aranır oldu. Aşağıda hangi davanın kime, hangi sürede açıldığını anlattık.
Hukukta bunun adı muris muvazaası. Mirasbırakan (muris), mirasçılarından birini ya da bir yabancıyı kayırmak için malını karşılıksız vermek istiyor; ama diğer mirasçılar itiraz etmesin diye işlemi tapuda “satış” gibi gösteriyor. Görünen işlem satış, gerçek irade bağış.
Türk Borçlar Kanunu’nun 19. maddesine göre bir sözleşmede tarafların kullandığı sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılır. Taşınmaz satışı ve bağışı ise resmî şekle bağlıdır (TMK 706, TBK 237). Bu iki kural birleşince sonuç şu: Tapuda yapılan “satış” görünüşte kalır, gizlenen bağış ise tapuda bağış olarak yapılmadığı için şekil eksikliğinden geçersiz sayılır.
Bu yaklaşımın dayanağı, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 1 Nisan 1974 tarihli, 1974/1 Esas, 1974/2 Karar sayılı kararıdır. Karara göre saklı pay sahibi olsun olmasın, miras hakkı zedelenen her mirasçı bu yola başvurabilir.
Yasal mirasçılar Türk Medeni Kanunu’nun 495-499. maddelerinde sayılır: önce çocuklar ve torunlar (altsoy), onlar yoksa anne-baba ve onların altsoyu (kardeşler), sonra büyükanne-büyükbaba zümresi. Sağ kalan eş her zümreyle birlikte mirasçıdır; çocuklarla birlikteyse mirasın dörtte birini alır.
Bu mirasçıların bir kısmının payına mirasbırakan da dokunamaz. Buna saklı pay denir (TMK 506):
Bu ayrım önemli: Muris muvazaası davasını saklı payı olmayan mirasçı da açabilir. Tenkis davası ise yalnızca saklı payı zedelenen mirasçıya tanınmış bir haktır (TMK 560).
Hangi davanın açılacağı, devrin nasıl yapıldığına bağlıdır. Hangi yolun uygun olduğu somut olaya göre değerlendirilir; bazı dosyalarda davalar terditli (biri olmazsa diğeri) olarak birlikte açılabiliyor.
Parmak izi konusu da sık soruluyor. TBK 16’ya göre imza atamayan kişi, usulüne göre onaylanmış olması şartıyla imza yerine parmak izi kullanabilir. Yani parmak izi tek başına işlemi geçersiz kılmaz; tartışma genellikle onayın usulüne uygun yapılıp yapılmadığı ve kişinin o anda ayırt etme gücüne sahip olup olmadığı üzerinden yürür.
Tenkis davası için süre kanunda açıkça yazılı (TMK 571):
Bu süreler hak düşürücüdür; kaçırılırsa dava hakkı düşer. Ancak tenkis iddiası, size karşı açılan bir davada savunma (def’i) olarak her zaman ileri sürülebilir.
Muris muvazaası davası için kanunda bir süre öngörülmüş değil. Yargıtay uygulamasında ağırlıklı görüş, bu davanın zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi olmadığı yönünde. Dava hakkı ise mirasbırakanın ölümüyle doğar; mirasbırakan hayattayken mirasçılar bu davayı açamaz.
Muris muvazaası davasında ispat yükü davacıdadır. Mahkeme, mirasbırakanın gerçek amacının mal kaçırmak mı, yoksa gerçekten satmak mı olduğunu araştırır. Yargıtay uygulamasında şu tür sorulara bakılıyor:
Son madde önemli: Mirasbırakanın her çocuğuna benzer değerde mal vermesi, Yargıtay kararlarında “paylaştırma iradesi” olarak değerlendirilebiliyor ve bu durumda mal kaçırma kastı kabul edilmeyebiliyor.
Taşınmaza ilişkin bu davalarda, HMK 12 gereği taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. Davalar genellikle asliye hukuk mahkemesinde görülür.
Kararlara itiraz süreleri ve merciler tek yerde: İtiraz Süreleri Rehberi‘ne göz atın.
Muris muvazaası ve tenkis davaları mirasın açılmasından, yani mirasbırakanın ölümünden sonra açılabilir. Babanızın ayırt etme gücü yerinde değilse ve korunmaya ihtiyacı varsa, TMK 405 kapsamında kısıtlanması için sulh hukuk mahkemesine başvurmak ayrı bir yoldur.
Kardeşler mirasçıysa (mirasbırakanın çocuğu, eşi veya anne-babası yoksa) muris muvazaası davası açabilir. Ancak kardeşlerin saklı payı olmadığı için tenkis davası açamazlar.
Muris muvazaası davası için kanunda bir süre yok; Yargıtay uygulamasında süreye tabi tutulmuyor. Tenkis davası ise öğrenmeden itibaren 1 yıl, her hâlde ölümden itibaren 10 yıl içinde açılmalı.
1974 tarihli içtihadı birleştirme kararı, tapuda satış görünümüyle yapılan taşınmaz devirleriyle ilgilidir. Para, araç gibi taşınırların karşılıksız devri için genellikle saklı pay sahiplerinin tenkis yoluna başvurması gündeme gelir.
Verebilir, ama sınırı var. Saklı paylı mirasçısı (çocuk, eş, anne-baba) olan kişi, saklı paylar dışında kalan kısımda serbestçe tasarruf eder (TMK 505). Saklı payı aşan karşılıksız devirler tenkise konu olabilir.
Bu içerik 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 01.04.1974 tarihli 1974/1 E., 1974/2 K. sayılı kararına dayanır ve genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Son güncelleme: · Yazar: Ahmet Rıfat Albuz
Burada anlatılanlar genel bilgi niteliğindedir ve hukuki görüş yerine geçmez. Ceza tutarları ve süreler yıl içinde değişebilir; somut durumunuz için bir avukata başvurun.
1
Sosyal Medya Hesabı Neden Kapatılır? Platform Kuralları ve İtiraz
2
Özel Hayatın Gizliliğini İhlal Suçu Cezası (TCK 134): Sosyal Medya İfşası 2-5 Yıl
3
KVKK Cezası Ne Kadar? Şirketlere 17 Milyon TL’ye Kadar Para Cezası, Kişilere Hapis: Fark ve Şikâyet Yolu
4
Gizli Ses Kaydı Almak Suç mu, Delil Sayılır mı? TCK 133 Cezası ve Yargıtay Yaklaşımı
5
Dolandırıldım, Ne Yapmalıyım? İlk 24 Saatte Atılacak Adımlar ve Param Geri Gelir mi?
İTIRAZ VE HUKUKI HAKLAR